Wat is ethiek
Ethiek is niet altijd sexy. Velen trekken de neus er wat voor op. Ethiek wordt vaak betiteld als soft en moralistisch. Nou ja, dat laatste lijkt te kloppen. Ethiek is namelijk het nadenken over moraal. Moraal is het geheel van door individuen, groepen of culturen geaccepteerde gedragsregels. Moraal noemen we ook wel het geheel van waarden, waarbij waarden abstracte en nastrevenswaardige voorstellingen van het goede zijn. Waarden zijn intrinsiek belangrijk, ze dienen geen instrumenteel belang of een bepaald doel, maar zijn waardevol als zodanig. Wat we goed willen doen, met de goede redenen. Maar waarden zijn ook veranderlijk, soms ongrijpbaar zelfs. Vooral in moeilijke of veranderlijke tijden veranderen doelen mee en daarmee vaak waarden. Waarden veranderen als mensen in het gedrang komen of als technologische veranderingen de mogelijkheden uitbreiden. En de meeste mensen zijn het er wel over eens dat de tijden veranderen. Op technologisch en maatschappelijk gebied zijn er steeds vaker vraagstukken die een ethische benadering vereisen. Veranderingen vergen vaak een aanpassing van waarden. Als we dit niet doen, of te snel, worden er ook waarden vergeten, vaak zijn zulke waarden niet te herroepen.

Waarom wil je ethiek in je bedrijf
Ethisch organiseren is niet voor softies. Ethisch organiseren is voor realisten, die de kracht uit de gemotiveerde groep willen halen om mooie resultaten neer te zetten. Van ZZP-er tot multinational; allemaal laten we een footprint achter, ook op ethisch gebied. Alles wat een bedrijf doet raakt andere mensen en de meeste bedrijven willen in deze context, nogmaals, het goede doen met de goede redenen. Bovendien willen bedrijven van tevoren doordacht hun impact bepalen en niet via het publiek of de media geconfronteerd worden met controversiële of ontbrekende keuzes. Zelf de regie voeren dus. Wat willen we wel en wat willen we niet, nadenken over de juiste principes. Ethiek levert vertrouwen (reputatie, ergens voor staan), deregulering (door zelfregulering voorkom je verdere regulering dan de huidige) en maatschappelijke vooruitgang (meehelpen met de oplossing van maatschappelijke vraagstukken). Uiteindelijk vormt ethiek daarmee ook onderdeel van het verdienmodel.

De bedrijfscode
Veel bedrijven hebben al van zulke waarden, ze zijn vertaald in bedrijfsdoelstellingen en een bedrijfscode. De bedrijfscode beschrijft vaak de verantwoordelijkheden naar stakeholders en de eigen waarden en regels, uitmondend in een missie en visie. Die missie is eigenlijk het bestaansrecht van het bedrijf en is ook de basis voor de ethiek van het bedrijf. Een missie of een bedrijfscode op zich, die op de plank ligt, maakt een bedrijf nog niet ethisch. Ethiek heeft naast het bewustzijn van waarden en de overtuiging dat ze goed zijn – vooral ook – te maken met de reflectie op die waarden.

Van code naar ethisch besef
Naast bedrijfscodes is er een bedrijfscultuur nodig waarin ethiek bespreekbaar wordt; het bewustzijn dat alles wat het bedrijf doet intrinsiek zijn weerslag heeft en ook in de maatschappij. Doe je zomaar iets of heb je nog een hoger doel? Met elkaar neem je de verantwoordelijkheid voor de waarden die we formuleren en de normen (de uitvoerregeltjes) die erbij horen. Elkaar aanspreken op gedrag, elkaar inspireren en het behandelen van dilemma’s uit de praktijk, of juist het in verzet komen tegen hetgeen niet werkbaar is of haaks op eigen waarden staat. Het zijn voorbeelden van een goede basis om tot ethisch besef te komen. Het vereist een open bedrijfscultuur waar zaken, gedrag en keuzes bespreekbaar zijn.

Van ethisch besef naar aanpassing
Vanuit dat ethisch besef en je bestaande bedrijfscode kun je toekomstige vraagstukken onderzoeken. Dilemma’s op het gebied van technologische ontwikkeling en privacy bijvoorbeeld, of op het gebied van veranderende maatschappelijke opvattingen. Welke rol speelt jouw bedrijf op dit vlak en hoe komt het in aanraking met die veranderingen? Voer niet alleen dialoog met collega’s, maar ook met leveranciers en ketenpartners. Kijk ook eens naar codes van andere bedrijven in de sector. Het ontwikkelen van ethische waarden doe je niet alleen. Signaleren van dit soort vraagstukken gebeurt in samenspraak. Vanuit bewegende waarden moet je nieuwe normen stellen die verder gaan dan dit moment. Dit hoeft niet gelijk revolutionair te zijn, maar wél realistisch, zonder daarbij de compliancy met de omgeving en wetten uit het oog te verliezen. Zo ontdek je – en passent – ook welke waarden binnen je bedrijf onaantastbaar zijn en leg je de krachten bloot hoe je ook al weer kwam waar je nu bent.

Terug naar de bedrijfscode
Als je vraagstukken in kaart hebt kun je gaan nadenken over de morele keuzes die daarbij kunnen horen. Welke keuzes moet je maken ten aanzien van de ontwikkelingen? Ook met betrekking tot deze keuzes ga je het gesprek aan met de verwachtingen van stakeholders. Wat vinden we als keten aanvaardbaar en wat niet. Wat is de publieke opinie? Wat zeggen wetenschappelijke publicaties? Zo kun je het pad bewandelen naar een eigen ethisch standpunt, dat toekomstbestendig is. Een geloofwaardig, realistisch standpunt dat bepaalt waar het bedrijf voor staat. Weloverwogen. Dat standpunt kun je als bedrijf uitdragen. Dat standpunt verandert je bedrijfscode.

Wat kom je tegen onderweg
Een aangepaste ethische bedrijfscode is geen sinecure en kost waarschijnlijk ook nog eens geld en zal op kortere of langere termijn opnieuw moeten worden aangepast. De regeldruk is vaak al erg hoog en de maatschappelijke verwachtingen doen daar nog een schepje bovenop. Hoe meer regulering er bestaat rondom bedrijfsvoering, hoe minder ruimte er is om zelf ethische normen te ontwikkelen. Ethische maatregelen zijn dan dus wel nog een extra stap. Ten aanzien van die investering: ethiek is niet opportunistisch. Ethiek gaat niet om een commercieel uitgenutte betere reputatie of om beter rendement. Sterker nog, als je niet oppast kunnen ethische maatregelen en codes door de markt negatief worden uitgelegd als een marketingtruc of luchtfietserij. Het probleem daarbij is dat je moeilijk kunt aantonen wat oprechte intrinsieke motivatie of bevlogenheid is. Bovendien geldt dat als je zelf een norm stelt binnen je vakgebied je zelf hieraan ook moet voldoen; dat noemen we een ethisch risico.

Ethiek leeft
Ethiek is nooit klaar. De wereld verandert. En dus veranderen waarden. Bovendien is het invoeren van een ethische code op schrift niet voldoende. Je moet elkaar erop aan durven spreken. Code moet vertaald worden naar concreet beleid en gedrag. Je moet geregeld aandacht vragen bij medewerkers in sessies en beoordelingen en moet uitgedragen worden door het management. Veel bedrijven realiseren het belang van ethiek. Ethische commissies, regelingen voor klokkenluiders, vertrouwenspersonen, trainingen van bedrijfscodes, incidentsystemen, klachtenregelingen, screenings, leverancierscodes en ethische contractclausules raken steeds meer ingeburgerd in het bedrijfsleven. Het bepaalt je meerwaarde in de maatschappij. Een maatschappij die sterk verandert onder invloed van techniek en maatschappelijke en politieke keuzes. Denk na over de koers van je bedrijf binnen die veranderingen. Laat je niet verrassen door de ontwikkelingen, maar denk daar voortdurend over na. Sla niet onbesuisd een weg in die nadelig uitpakt voor je bedrijf. Niets doen is echter ook een keuze, zij het soms een onbewuste. Denk hoe dan ook na over ethiek.