Burn-out kiezen we met elkaar

We identificeren onszelf mateloos met het werk. Toch is het zo sinds we werken; je moet doen wat een ander wil dat je doet en daar krijg je dan geld voor. Of je nu in loondienst bent of ZZP-er, het gros van de mensen werkt volgens dit principe. Maar als je doet wat een ander wil, wie ben je dan? Toegegeven, hoe hoger je komt in een organisatie, hoe meer je tegen anderen kunt zeggen wat ze moeten doen. Maar vrij van ‘moeten’ raak je zelden. Simon Carmiggelt verhaalde vroeger reeds over een kolonel, die ontzag afdwong bij zijn bezoeker doordat iedereen voor hem in de houding sprong. Maar de dag eindigde met de zucht van de kolonel: ‘Ja maar die verdomde generaals.

We proberen de boodschap van het ‘moeten doen’ wel beter te verpakken. Als slaaf op een schip werd je domweg gegeseld, als loonslaaf krijg je een verbeteractie, target, sprintdoel of een user story te verhapstukken. Een bevelende vinger op de werkvloer is tegenwoordig not done, evenmin als schreeuwen tegen een werknemer of het werktempo verhogen door het verstrekken van schoppen onder een achterwerk. Er zijn nog veel bedrijven die hierin achterlopen, maar de tendens is toch dat we geciviliseerder opdrachten verstrekken. Behalve in het leger misschien, waar menig soldaat zonder nadenken een andere soldaat doodschiet omdat het nou eenmaal een bevel betreft. De werknemer, inhuurkracht of consultant mag vaak wel meedenken over de inhoud van het werk en ook vraagtekens zetten bij de zingeving.

Desalniettemin blijft het basisprincipe gelden. Je krijgt opdrachten, in welke vorm dan ook. Je kunt niet puur je eigen werk verzinnen, altijd is ergens wel iemand die er iets van verwacht. Veel mensen vinden dat prettig. Als je werk nauwomschreven is en bestaat uit veel opdrachten hoef je er zelf niet over na te denken. Als je de opdrachten uitvoert voldoe je blijkbaar aan de verwachtingen en dan zit je veilig. Het voelt dan veilig. Als je extra je best wilt doen, omdat je vooruit wilt, laat je zien dat je je identificeert met het bedrijf of instelling waar je voor werkt. Je uit trots en voert taken naar de letter uit. Geen millimeter wijk je ervan af. Zo ontstaat het vacuüm van anonimiteit ten aanzien van regels, ik schreef er hier al eens over. Als we met een stel mensen werken die dit allemaal zo doen dan ontstaat vanzelf een cultuur met een enorme werkdruk, waarin werknemers elkaar corrigeren aan de hand van opgelegde regels en microdoelen, alsof ze die zelf verzonnen.

Kunnen we überhaupt doen wat we willen wanneer we willen? Ik denk het niet, er zou een chaos ontstaan die bedrijven ten gronde zou richten. Monty Python’s Flying Circus liet eens de start zien van honderd meter hardlopen voor mensen zonder gevoel voor richting. Het ging inderdaad alle kanten op. Roeping en fanatisme ten spijt, als we mensen werk willen laten verrichten waar ze zelf wel in mee kunnen denken zonder dat alles in chaos uitmondt, dan kom je toch al snel op structureren van werk aan de hand van een visie in combinatie met de motivatie geven om het uit te voeren en iedereen te laten nadenken waarom het gedaan wordt. Er zullen uitzonderingen zijn, maar daarmee ben je dus inderdaad nooit volkomen vrij in je werk.

Lastig. We hadden daar managers voor, maar die maakten er een potje van omdat ze teveel aan hun eigen positie dachten, zelf weinig uitvoerden en veel te veel werk bij mensen neerlegden. Het ging allemaal om efficiency en kostenreductie. Een tijdje lang wilde niemand meer een manager. Zonder structuur hield men het nog best een tijdje vol met zo’n bedrijf, pas toen men in economisch lastig vaarwater terechtkwam keek iedereen om zich heen wie het bootje op de hoge golven die goede kant opstuurde. Toen er niemand opstond zonk men.

Leiders zijn nodig. We zijn niét allemaal gelijk. Het is een vrij recente misvatting dat dat wel het geval zou zijn. Mensen zijn goed in verschillende dingen. Sommige mensen zijn bijvoorbeeld goed in het definiëren van een visie of zijn goed in het stimuleren van mensen om hun werk goed te doen, door de goede omstandigheden te creëren. Je kunt daar niet zonder. De fout die we maken is dat Jan, die na 20 trouwe dienstjaren, opeens een leidinggevende positie gaat innemen. Daar gaat het mis.

Leidinggeven moet je kunnen. Berichten in het nieuws dat heel veel mensen tegen een burn-out aan zitten hebben er veel mee te maken dat er slecht leiding wordt gegeven. Targets worden nog steeds zonder nadenken doorgedrukt. Mensen worden nog steeds geacht voor het werk te leven, ongeacht hun geestelijke gesteldheid of persoonlijke of huiselijke omstandigheden. Het anders organiseren van werk, bijvoorbeeld door Agile te gaan werken, zal op zich niet het aantal mensen verminderen met burn-out klachten. Natuurlijk dragen minder hiërarchie, minder angstcultuur, meer inspraak op je werk, meer teamwerk en samenwerk en meer zichtbare waarde wel bij aan een cultuur waarin aangenaam werken, en dus minder uitval, mogelijk wordt.

Maar het is niet genoeg. Op een hoger abstractieniveau moet je keuzes maken die welke werkmethodiek dan ook overstijgen. Balans in je leven, waartoe ook je werk behoort, is maatwerk. Elk mens is maatwerk. Zelfs bij een eeneiige tweeling is leven en werken niet gelijk en dus maatwerk. Leven en werken is mensenwerk. Er is geen werkrelatie te verzinnen waarin mensen niet zichzelf kunnen zijn, en hoe meer je jezelf kan zijn, hoe meer je vanuit balans werkt, hoe minder stress je hebt. Werk moet op maat gesneden zijn voor iedereen. Het in principe uitvoeren van taken die je in principe niet allemaal zelf verzint, die nooit aanwezige volkomen vrijheid, heeft namelijk een stressverhogend karakter in zich. Hanteer je daarnaast een onpersoonlijke of verkeerde maatvoering (te veel of te weinig werk, mensen elke dag een topwedstrijd laten spelen, teveel groepsdruk) dan hoef je alleen nog maar te roeren en je krijgt nieuwsberichten waarin staat dat veel mensen een burn-out gaan krijgen.

De mix van moeten en maatwerk. Onnodig moeten moet je dan mijden. Onnodige regels, kaders, opdrachten; laat ze achterwege. Geef lucht. Geef leiding op doel en waarde en richting en balans, hoe je het invult kun je best aan teams zelf overlaten. Zijn teams daarmee zelfsturend? Volgens mij niet. Binnen een structuur van zelfsturende teams zie je overigens ook weer een bepaalde hiërarchie en groepsdruk ontstaan. Bovendien wil je op teamniveau ook niet die start van Monty Python.

Wel stimulerend is zoveel mogelijk autonomie en het zelf nadenken over de plaats in het bedrijf, de werkzaamheden en de plaats van het werk in je leven. Het leidt tot een meer natuurlijk proces met minder stress. Daarnaast moet je zelf ook eens stevig nadenken of die baan van je het bestaan op aarde voor je definieert. Als je negentig bent en tot de conclusie komt dat je het grootste deel van je leven een baan bent geweest dan heb je misschien je eigen bestaan voortijdig gewist. Meer werken omdat je denkt dat je je daarmee positief onderscheidt raakt daarmee uit de mode. Zelfs de bereider van ganzenlever, die mensen tot de strot volduwt met werk omdat het moet van hogerhand, raakt daarmee uit de mode. Misschien is er voor die persoon nog plek in het leger.