Sociale en cognitieve processen vormen onze gedachten, gevoelens en gedragingen. Hoezeer bepalen we zelf deze processen en in hoeverre beïnvloedt de omgeving ons? En, richting praktijk, in hoeverre beïnvloeden deze processen het verloop van ons project of de acceptatie van een beoogde verandering?
Psychologie in vogelvlucht
.

Sociale en cognitieve processen
Sociale processen zijn de manieren waarop onze gedachten, gevoelens en acties beïnvloed worden door de mensen om ons heen, de groepen waartoe we behoren, hoe we tegen anderen aankijken, hoe we die anderen waarderen en eventueel druk daarvan voelen. Onze persoonlijke relaties komen voort uit onze opvoeding en de cultuur waar we deel van uitmaken. Cognitieve processen zijn de manieren waarop we onze herinneringen, percepties, gedachten, emoties en motieven gebruiken voor ons begrip van de wereld en onze responsen vorm geven.

Perceptie
Perceptie is een vreemd verschijnsel. Je kunt het definiëren als het waarnemen en het organiseren, interpreteren en begrijpen van de verschillende gewaarwordingen. Perceptie noemen we wel een heuristisch interpretatieproces, omdat het gebaseerd is op bruikbare veronderstellingen die meestal, maar niet altijd, tot een juiste oplossing leiden. Een heuristiek is een soort automatisme dat mensen gebruiken in verschillende situaties. Zowel bottom-up (zintuig naar hersenen) als top-down (de cognities; kennis en ervaring zeg maar).

Codering, respons
We zijn sterk geneigd om gebeurtenissen te coderen en maken graag gebruik van impliciete activering van responsen. Dat betekent dat er een automatische reactie volgt, zonder de stimulus bewust waar te nemen. Een gevaar bijvoorbeeld bij perceptie is dat, als we een ervaring eenmaal hebben opgeslagen, we een tweede, derde, vierde en honderdste keer geneigd zijn hetzelfde ‘wandelpad’ te belopen. O ja, dit heb ik al eens geïnterpreteerd, er zit al een waarde aan. Conditionering heeft hier ook mee te maken. Seen it, been there.

Foute herinneringen en filters
Om het nog iets ingewikkelder te maken; soms hebben we herinneringen juist foutief opgeslagen, zodat we eigenlijk iets percipiëren op basis van een foutieve herinnering. Tel daar nog bij dat niet alles volledig tot het bewustzijn doordringt. Er zit een filter op het waarnemen van alle gewaarwordingen, we hebben selectieve aandacht. Anders zouden we trouwens ook gek worden van onze omgeving.

Subjectieve werkelijkheid
protagoras2-150x150Sociale processen, heuristiek, codering, foute herinneringen en filters. Hetgeen we dus percipiëren is eigenlijk een zeer sterk gekleurde subjectieve werkelijkheid, gebaseerd op wie we zijn, waar we zijn en wat we ons, al dan niet terecht, herinneren. Wat mensen dus uiteindelijk als realiteit ervaren, is dus eigenlijk hun individuele perceptie daarvan. Protagoras (480-410 v.C.) schreef er heel lang geleden al over. De mens is de maat van alle dingen.

Taal
Taal speelt een belangrijk rol bij het creëren van onze eigen werkelijkheid. Taal is bij uitstek een communicatiemiddel en met taal maken wij verhalen waarin we onze constructie van de werkelijkheid met anderen delen. Zo creëert taal de werkelijkheid. Het maakt behoorlijk verschil welke woorden we gebruiken om een situatie of ervaring te beschrijven, verschillende woorden creëren verschillende werkelijkheden.

Augmented Reality
Door middel van techniek wordt onze waarneming, en onze perceptie ervan, beïnvloed door informatie toe te voegen of juist weg te filteren. In zekere zin kunnen we zelf onze perceptie dus bepalen door deze ‘toegevoegde realiteit.’ Tot in een totaal virtuele omgeving aan toe, waarbij perceptie geen raakvlak meer heeft met hetgeen om ons heen is en verworden is tot hetgeen om ons heen wás, omdat niemand het exact meer weet. Wellicht nog een stap te ver. We kunnen in ieder geval tot de conclusie komen dat iedereen in een bepaalde mate zijn eigen werkelijkheid creëert. Natuurlijk zitten er (nog) grote gemene delers in deze werkelijkheidsbeleving, anders zouden we nooit in groepen kunnen samenleven.

Sociaal constructionisme
Wat kunnen we hier nu mee in het dagelijks werk? Juist die individuele creatie van de werkelijkheid geeft vaak de nuanceverschillen, die leiden tot mislukking van genoemde projecten of veranderingen. Klanttevredenheid, verandermoeheid, mate van adaptatie, maar ook stress, teamkracht en het uitdragen van een merk zijn begrippen die alles te maken hebben met perceptie en verwachtingen.

Die perceptie kan worden beïnvloed, zoals we zagen, als je daar moeite voor doet. Door mensen te leren anders te denken, te percipiëren, wordt de ervaring immers anders. Het construct dat onze ervaring kleurt kun je dus veranderen en komt daarmee binnen de sociale processen.

Als je het veranderen van het construct namelijk ook nog sámen doet, in een groep (bijvoorbeeld een bedrijf), creëer je als groep dus eigenlijk ‘de werkelijkheid.’ En als je als groep de werkelijkheid creëert, minimaliseer je onderlinge perceptieverschillen. Zo zorg je er voor dat de uitgangspunten van een project of verandering gezamenlijk gedragen worden en de kans van slagen aanzienlijk groter wordt.

Daarmee, u verwachtte het al, zijn we aangekomende bij een der basisprincipes van Appreciative Inquiry, het sociaal constructionisme.
Prettige perceptie gewenst.